Dodental onderzocht na 17 overlijdens door temazepam in 2023

In 2023 overleden zeventien mensen in Nederland na het gebruik van temazepam, een krachtig slaap- en kalmeringsmiddel dat al decennia op de markt is. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) heeft nu farmaceutisch bedrijf Dodental onder de loep genomen, nadat uit onderzoek bleek dat alle slachtoffers hetzelfde middel hadden gebruikt. De cijfers liegen er niet om: in geen enkel ander jaar sinds de introductie van het geneesmiddel werden zoveel dodelijke gevallen in korte tijd geregistreerd.

Temazepam staat bekend om zijn sterke werking en het risico op afhankelijkheid, maar de recente sterfgevallen werpen nieuwe vragen op over de veiligheid en distributie. Terwijl artsen het middel voorschrijven aan patiënten met ernstige slaapproblemen of angststoornissen, groeit de bezorgdheid over mogelijke productiefouten, verkeerde doseringen of illegale verspreiding. Voor duizenden gebruikers en hun naasten is de onzekerheid nu groot: hoe kon dit gebeuren, en wat betekent dit voor de toekomst van temazepam in Nederland?

Hoe temazepam van slaapmiddel tot dodelijk risico groeide

Temazepam begon als een veelvoorkomend slaapmiddel, voorgeschreven aan patiënten met ernstige slapeloosheid. De benzodiazepine, in de jaren zeventig geïntroduceerd, gold decennia lang als een betrouwbare oplossing voor kortdurende behandeling. Artsen schreven het middel massaal voor, vaak zonder voldoende waarschuwingen over de risico’s bij langdurig gebruik of combinatie met andere stoffen.

Maar wat ooit een medisch hulpmiddel was, groeide uit tot een stille bedreiging. Uit onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat temazepam in 2022 betrokken was bij bijna 20% van alle medicijngerelateerde sterfgevallen in Nederland. De verslavende werking en het gevaar van ademhalingsdepressie—met name in combinatie met alcohol of opioïden—maakten het middel dodelijker dan veel patiënten beseften.

De overgang van medicijn naar risicofactor verliep geleidelijk. In de jaren negentig signaleerden verslavingsartsen al een toename in misbruik, vooral onder mensen die het middel via illegale kanalen verkregen. Temazepam werd populair in de straathandel vanwege de sterke sedatieve effecten, die bij hoge doseringen kunnen leiden tot coma of overlijden. De gemakkelijke beschikbaarheid—zowel via recepten als op de zwarte markt—verergerde het probleem.

Tegenwoordig staat temazepam bekend als een van de gevaarlijkste benzodiazepines. De snelle tolerantieontwikkeling dwingt gebruikers tot hogere doses, terwijl abrupt stoppen kan leiden tot levensbedreigende ontwenningsverschijnselen. Het middel dat ooit slaap moest brengen, eist nu jaarlijks tientallen levens—een ironische maar harde realiteit.

Forensisch onderzoek wijst op verkeerd gebruik in 15 van de 17 gevallen

Uit forensisch onderzoek naar de zeventien temazepam-gerelateerde sterfgevallen in 2023 blijkt dat in vijftien gevallen sprake was van onjuist gebruik. Toxicologische rapporten tonen aan dat de overledenen het middel vaak combineerden met andere kalmerende stoffen, zoals alcohol of opioïden—een risicovolle mix die de ademhaling kan onderdrukken. In drie gevallen overschreed de bloedconcentratie temazepam de therapeutische dosis met meer dan 400%, wat wijst op bewuste of onbedoelde overdosering.

Forensische pathologen benadrukken dat temazepam, hoewel bedoeld als kortwerkend slaapmiddel, bij verkeerd gebruik dodelijk kan zijn. Uit cijfers van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) komt naar voren dat 88% van de onderzochte gevallen verband hield met polyfarmacie—het gelijktijdig innemen van meerdere geneesmiddelen zonder medisch toezicht. Met name de combinatie met alcohol, die in negen van de vijftien gevallen werd aangetroffen, versterkt het sedatieve effect tot gevaarlijke niveaus.

In twee gevallen werd temazepam gebruikt zonder voorschrift, verkregen via illegale kanalen. De rest betrof patiënten met een geldige receptuur, maar die de aanbevolen dosering negeerden of het middel langer gebruikten dan voorgeschreven. Forensisch artsen wijzen erop dat de snelle tolerantieontwikkeling bij benzodiazepinen zoals temazepam kan leiden tot escalerend gebruik—met potentieel fatale gevolgen.

Een opvallende bevinding is dat zes van de zeventien overledenen eerder waren behandeld voor een verslaving aan benzodiazepinen. Dit onderstreept de risico’s voor kwetsbare groepen, zoals mensen met een voorgeschiedenis van middelenafhankelijkheid of psychische aandoeningen.

Waarom artsen nu terughoudender voorschrijven

De afgelopen jaren is de houding van artsen ten opzichte van temazepam aanzienlijk veranderd. Waar het middel ooit standaard werd voorgeschreven bij ernstige slapeloosheid of angstklachten, kiezen huisartsen en specialisten nu vaker voor alternatieven. Deze verschuiving volgt op jarenlange waarschuwingen van farmacologen en verslavingsdeskundigen over de risico’s van benzodiazepines, de groep waartoe temazepam behoort. Uit cijfers van het Farmaceutisch Kompas blijkt dat het aantal voorschriften voor temazepam tussen 2018 en 2023 met 40% daalde—een duidelijke afspiegeling van de groeiende terughoudendheid.

Een belangrijke reden voor deze verandering is het toenemende bewijs van de gevaren bij langdurig gebruik. Temazepam, oorspronkelijk bedoeld voor kortdurende inname, bleek bij sommige patiënten tot afhankelijkheid, cognitieve achteruitgang en paradoxale reacties te leiden. Bovendien tonen onderzoeken aan dat het middel bij ouderen het risico op vallen en heupfracturen verhoogt—een factor die artsen steeds zwaarder laten wegen.

Ook de strenge richtlijnen van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) spelen een rol. Sinds 2020 adviseert het NHG om benzodiazepines alleen voor te schrijven als andere behandelingen falen, en dan nog uitsluitend voor een beperkte periode. Deze aanbevelingen, gecombineerd met verplichte registratie in het Landelijk Schakelpunt, dwingen artsen tot kritischer voorschrijfgedrag.

Toch blijft temazepam in uitzonderlijke gevallen beschikbaar, bijvoorbeeld voor patiënten met acute, levensbedreigende angststoornissen of in palliatieve zorg. Maar waar het middel vroeger soms nonchalant werd uitgedeeld, vindt nu eerst een grondige afweging plaats—met nadruk op patiëntveiligheid boven gemak.

Hoe herken je een temazepamverslaving bij naasten?

Een temazepamverslaving bij familie, vrienden of collega’s verraadt zich vaak eerst in kleine, subtiele veranderingen. De slaapmiddel werkt kalmerend en ontspannend, maar wie er afhankelijk van raakt, toont gedrag dat afwijkt van de norm. Denk aan plotselinge stemmingswisselingen—van prikkelbaarheid tot apathie—of een onverklaarbare behoefte aan privacy. Sommigen gaan medicatie verstoppen, terwijl anderen juist openlijk ontkennen dat er iets aan de hand is, zelfs als het gebruik duidelijk toeneemt.

Fysieke signalen zijn minstens zo opvallend. Temazepam onderdrukt het centrale zenuwstelsel, wat leidt tot slaperigheid overdag, vertraagde spraak of coördinatieproblemen. Bij langdurig misbruik kunnen tremoren, duizeligheid of zelfs black-outs optreden. Volgens cijfers van het Trimbos-instituut zoekt slechts 1 op de 5 verslaafden zelf hulp; vaak zijn het naasten die als eerste alarm slaan.

Financiële of sociale patronen wijzigen eveneens. Wie verslaafd raakt, bestelt vaker online, bezoekt meerdere artsen voor recepten of leent geld zonder duidelijke reden. Sociale afspraken worden afgebeld, werkprestaties verslechteren. Sommigen isoleren zich, anderen zoeken juist nieuwe kringen op waar het middel gemakkelijk verkrijgbaar is.

De laatste fase kenmerkt zich door ontwenningsverschijnselen bij staken: angst, misselijkheid of zelfs hallucinaties. Dit is het moment waarop professionele hulp cruciaal wordt, want abrupt stoppen kan levensgevaarlijk zijn.

Strengere regels voor benzodiazepinen op komst in 2025

De overheid scherpt de regels rond benzodiazepinen aan, met ingang van 1 januari 2025. Temazepam—het middel dat vorig jaar in 17 sterfgevallen een rol speelde—valt onder de strengere voorschriften. Artsen krijgen dan te maken met verplichte registratie bij elke uitschrijving, plus een maximale behandelduur van vier weken zonder specialistische evaluatie. Farmaceutische waakhonden benadrukken dat Nederland hiermee aansluit bij landen als Zweden en Denemarken, waar al jaren een daling in misbruik en overdoseringen zichtbaar is.

Uit cijfers van het Trimbos-instituut blijkt dat bijna 1 op de 5 patiënten die benzodiazepinen langer dan een maand gebruikt, moeite heeft met stoppen. De nieuwe maatregelen moeten dat patroon doorbreken.

Apothekers en huisartsen krijgen bovendien verplicht scholing aangeboden over alternatieve behandelingen voor slaap- en angstklachten. Critici wijzen erop dat de transitie naar strengere controles weliswaar nodig is, maar dat de zorgsector nu al kampt met capaciteitsproblemen. Of de regelgeving daadwerkelijk leiden tot minder slachtoffers, hangt mede af van de handhaving—en of patiënten tijdig doorverwezen worden naar gespecialiseerde hulp.

Patiënten die nu temazepam gebruiken, doen er verstandig aan hun behandelplan voor het einde van dit jaar met hun arts te bespreken. Een gefaseerd afbouwschema onder begeleiding verkleint de risico’s op ontwenningsverschijnselen of overstappen op riskantere middelen.

Het dodental door temazepam in 2023 toont opnieuw aan hoe gevaarlijk de combinatie van dit medicijn met andere stoffen kan zijn—zowel bij recreatief gebruik als bij onjuiste medische inname. De cijfers onderstrepen dat strikt toezicht, betere voorlichting en snellere interventie bij risicogroepen geen overbodige luxe zijn, maar een noodzaak om herhaling te voorkomen. Artsen en apothekers wordt geadviseerd om bij het voorschrijven extra alert te zijn op patiënten met een voorgeschiedenis van middelenmisbruik of psychische kwetsbaarheid, en om alternatieven te overwegen waar mogelijk. Met de groeiende beschikbaarheid van synthetische benzodiazepinen op de zwarte markt zal de druk op beleidsmakers alleen maar toenemen om zowel de medische als de illegale kanalen scherper te reguleren.